Во април 2004 година, по цели 18 години зад решетки, од кои дури 11 поминати во самица, излезе на слобода човек чието име и денес предизвикува поделени мислења – Мордехај Вануну. За едни – предавник. За други – свиркач што се осмелил да ја каже вистината за една од најчуваните тајни во светот.
Неговата приказна не започнува во затворот, туку години претходно, во пустината Негев, во строго чуваниот нуклеарен објект во Димона. Таму, како техничар, Вануну имал пристап до информации што малкумина ги знаеле. Израел официјално никогаш не признал дека поседува нуклеарно оружје, но токму таму, зад затворени врати, се одвивало нешто сосема поинакво.
Во текот на годините, Вануну постепено почнал да се дистанцира од системот. Неговите политички и лични ставови се менувале, а сомнежите растеле. На крајот, донел одлука што ќе му го одбележи целиот живот – да ја открие тајната.
Во 1986 година, преку интервју за британскиот весник Sunday Times, тој изнесе детали за израелската нуклеарна програма, вклучително и фотографии од внатрешноста на објектот. Објавата одекна низ целиот свет. За првпат, со конкретни докази, се отвори прашањето за вистинскиот капацитет на Израел во областа на нуклеарното вооружување.
Но реакцијата беше брза и безмилосна.
Израелските служби го следеа Вануну, кој во тоа време престојувал во Европа. Во една добро испланирана операција, тој бил намамен во Италија, каде што бил киднапиран и тајно пренесен назад во Израел. Судењето се одвиваше зад затворени врати, а пресудата беше строга – долги години затвор поради предавство и шпионажа.
Она што дополнително ја шокираше јавноста беше неговиот третман во затвор. Вануну помина повеќе од една деценија во целосна изолација, без контакт со други затвореници, во услови што многумина ги опишаа како психолошки исцрпувачки.
Кога конечно излезе на слобода во 2004 година, тоа не значеше целосна слобода. Израелските власти му наметнаа строги ограничувања – забрана за напуштање на земјата, ограничени контакти со странци и постојан надзор. И по толку години, тој остана човек под контрола.
Случајот на Вануну отвори големи прашања што и денес се актуелни. Дали откривањето на државни тајни во име на јавниот интерес е херојски чин или опасно предавство? Каде е границата помеѓу националната безбедност и правото на јавноста да знае?
За некои, Вануну е човек кој го ризикувал сè за да предупреди за нуклеарната закана. За други, тој е пример за тоа колку далеку може да оди поединецот кога ќе ја прекрши довербата на државата.
Но без разлика на ставот, едно е сигурно – неговата приказна останува една од најконтроверзните во модерната историја. Приказна за совест, за цена што се плаќа за вистината, и за свет во кој некои тајни се чуваат по секоја цена.
