Агенцијата за вработување на Република Македонија, заедно со други надлежни институции, обезбедува повеќе видови финансиска поддршка за граѓаните – од паричен надоместок за невработеност, до мерки за вработување на инвалидни лица и социјални надоместоци што се поврзани со статусот на невработеност.
Во продолжение е преглед на најважните права, кои услови треба да се исполнат и на што граѓаните најчесто „паѓаат“ – рокови, обврски и причини поради кои правото може да се изгуби.
Ова е основното право од осигурување во случај на невработеност и се остварува преку Агенцијата за вработување. Право има лице кое е пријавено како невработено, активно бара работа, е работоспособно и е подготвено да прифати соодветно вработување што ќе го понуди Агенцијата.
За да се стекне право, лицето треба претходно да било во работен однос најмалку 9 месеци непрекинато, или 12 месеци со прекин во последните 18 месеци, при што треба да биле уплатувани придонеси за задолжително социјално осигурување.
Правото не може да се оствари ако работниот однос престанал по одредени основи – на пример, доброволно откажување, спогодбен престанок, отказ поради дисциплина, неоправдани изостаноци, одбивање работа/обука и други законски причини.
Барањето треба да се поднесе во рок од 30 дена од престанок на работниот однос. Ако се задоцни, надоместокот не се губи целосно, но започнува да тече од денот на поднесување на барањето, за преостанатото време.
Надоместокот се пресметува од просечната нето плата во последните 24 месеци:
- 50% (за одредени категории по 12 месеци може да се намали на 40% за преостанатиот период)
- горна граница: не повеќе од 80% од просечната нето плата по работник во државата.
Времетраењето зависи од стажот и може да биде од 1 месец до 12 месеци, а за лица близу до пензија постојат посебни услови за продолжена исплата.
Невработеното лице има обврска лично да се јавува на секои 30 дена и да докаже активност во барање работа. Непочитување на оваа обврска може да доведе до престанок на правото.
Постојат посебни мерки што се финансираат преку Посебен фонд, со кој управува Агенцијата за вработување. Поддршката може да вклучи:
- неповратни средства за вработување на неопределено време (во висина на повеќе просечни плати, зависно од случајот)
- средства за адаптација на работно место
- средства за набавка на опрема (со услов за сопствено учество)
- можност за работен асистент
- олеснувања во однос на даноци и придонеси (во рамки на законски утврдени основици).
Постапката се води со поднесување барање, увид и решение во законски рокови, а предвиден е и надзор за наменско користење на средствата.
Покрај Агенцијата, дел од правата се остваруваат и преку Центар за социјална работа, како што се:
Ова е право на родител/старател и се исплаќа согласно ограничувања и пресметки врз основа на просечни плати, со пресметка на придонеси.
Се остварува под услови за возраст, претходна грижа, невработеност и некористење пензија, со фиксен месечен износ што се усогласува.
Ова е социјално право што е тесно поврзано со обврската корисниците да бидат евидентирани како невработени и да соработуваат со Агенцијата преку индивидуален план. Одбивање работно ангажирање (во одредени случаи) може да значи исклучување од правото за нареден период.
Што треба да запомните (најкратко)
- Проверете го рокот од 30 дена за барање за паричен надоместок.
- Јавувањето на 30 дена во Агенцијата е обврска, не препорака.
- Дел од надоместоците се преку АВРСМ, дел преку ЦСР, но се поврзани со статусот на невработеност.
- За мерките за инвалидни лица важат строги услови и контроли.
