Балканот историски е препознаен како „буре барут“, а во последните години повторно се појавуваат сигнали кои отвораат прашања за стабилноста и иднината на регионот. Иако денес не постојат директни вооружени конфликти од размерите на 90-тите години, политичките тензии, етничките поделби и геополитичките интереси на големите сили го ставаат регионот во фокусот на меѓународната заедница.
Политички тензии и кризи
Во Босна и Херцеговина повторно растат заканите за дезинтеграција. Лидерот на Република Српска, Милорад Додик, отворено промовира закони што го поткопуваат Дејтонскиот договор и ја намалуваат улогата на централната власт. Ова ја става БиХ во опасна состојба на политичка парализа, што е сигнал за можни нови конфликти доколку меѓународната заедница не реагира.
Слично, односите меѓу Косово и Србија се на ниско ниво. Северот на Косово останува жаришна точка со чести инциденти, блокади и протести, а присуството на меѓународните сили од KFOR е неопходно за одржување на редот. Белград ја обвинува Приштина за кршење на правата на Србите, додека Косово инсистира на владеење на правото и интеграција на северните општини.
Влијание на големите сили
Балканот останува поле на интерес на глобалните актери. Русија преку Србија и дел од политичките структури во БиХ настојува да го зачува своето влијание и да го поткопа процесот на евроинтеграции. Москва ја користи регионалната нестабилност како алатка за да го одвлече вниманието на Западот од Украина и други фронтови.
Од друга страна, Европската Унија и НАТО се обидуваат да ја задржат стабилноста преку проширување и дипломатски притисоци. НАТО ги засилува мисиите во Косово, а ЕУ најавува нови пакет-помош и интегративни процеси, иако бавниот ритам создава разочараност кај граѓаните. САД, пак, во последно време го засилија дипломатскиот ангажман, особено во односите меѓу Белград и Приштина.
Социјални и економски предизвици
Слабата економија и високиот степен на корупција се дополнителен ризик за регионот. Младите масовно се иселуваат кон Запад, што остава празнини во економијата и ја поткопува социјалната кохезија. Организираниот криминал – шверц со дрога, оружје и луѓе – продолжува да биде моќен фактор кој ја еродира безбедноста и институциите.
Овие состојби создаваат погодна почва за радикализација и етничка мобилизација, која може лесно да биде искористена од политички актери. Паравоени групи, екстремистички организации и навивачки групи остануваат резервна армија за политичките елити што сакаат да покажат сила на улиците.
Перспективи и заклучок
Балканот денес не е на чекор од нова голема војна, но е во состојба на „контролирана нестабилност“. Тензиите се присутни, конфликтите се локализирани, но доволни за да предизвикаат загриженост во регионот и пошироко. Клучот за стабилност е во три насоки:
- доследна меѓународна ангажираност,
- вистински институционални и правни реформи,
- и намалување на етнички мотивираната реторика.
Доколку овие предизвици се игнорираат, Балканот лесно може повторно да се најде на мапата на светските жаришта.
