Што треба да знаете ако ве сопре полицијата – кога сте обврзани да соработувате, а кога имате право да молчите? Правата на граѓаните при полициска контрола се јасно дефинирани во Уставот на Република Македонија, како и во Законот за полиција, Законот за кривичната постапка и Законот за прекршоците против јавниот ред и мир.
Основниот принцип е дека полицијата мора да постапува законито, пропорционално и со почит кон човековото достоинство. Никој не смее да биде изложен на нечовечко или понижувачко однесување, а секоја полициска мерка мора да биде оправдана и применета само ако е неопходна.
Кога полициски службеник ви пристапува, тој има обврска да се легитимира. Ако е во униформа, тоа подразбира покажување на службената легитимација. Доколку е во цивилна облека, мора да се претстави пред да примени било какво овластување. Исклучок е само ако околностите бараат итна реакција, но дури и тогаш полицаецот е должен да каже „полиција“ и да се легитимира веднаш штом ќе престанат причините за итност.
Полицијата може да ја провери вашата лична идентификација само во одредени случаи – ако сте осомничени за прекршок или кривично дело, ако сте затекнати на место на настан, ако се заканува опасност или на барање од друг државен орган. При тоа, службеникот е должен да ви ја објасни причината за проверката. Доколку не можете да се идентификувате, полицијата може да ве задржи до три часа за утврдување на идентитетот.
Едно од најважните права е правото на молчење. Ниту едно лице не е должно да дава изјава или признание, без оглед дали е повикано, приведено или лишено од слобода. Ако сте повикани во полициска станица за да дадете информации, тоа мора да биде направено со писмена покана во која е наведена причината. Ако одбиете да дадете изјава, не може повторно да бидете повикани за истата работа.
Во случај на преглед или претрес, законот прави јасна разлика. Прегледот претставува надворешна проверка на облеката, возилото или багажот – и може да го изврши полицаец ако постои ризик од напад, самоповредување или ако се бараат траги од кривично дело. Прегледот, по правило, го врши лице од ист пол. За претрес, пак, најчесто е потребна судска наредба, која мора да ви биде врачена пред почетокот на постапката. Имате право да ангажирате адвокат и претресот не смее да започне додека не пристигне вашиот бранител, но најдоцна во рок од два часа.
Во случај на приведување или лишување од слобода, полицијата мора веднаш да ве извести за причините и за вашите права – да молчите, да имате адвокат, да побарате лекарска помош и да информирате блиско лице за вашето задржување. Лицето мора да биде изведено пред судија најдоцна во рок од 24 часа, кој ќе одлучи за законитоста на лишувањето од слобода.
Што се однесува до употребата на сила, полицијата може да примени средства за присилба – физичка сила, лисици, палка – само ако нема друг начин да ја оствари целта. Силата мора да биде пропорционална и не смее да се користи за изнудување на признание. Пред употреба, полицаецот мора да се легитимира и да ве предупреди, освен ако тоа не е можно поради непосредна опасност.
Иако граѓаните имаат право на заштита, тие имаат и обврски. Должни сте да ги почитувате наредбите на полициските службеници, под услов тие да се законски и разбирливи. Непочитување на наредба, навредување или оневозможување на службено лице може да доведе до прекршочна постапка и парична казна.
Во случај да сметате дека вашите права се повредени, можете да побарате заштита пред надлежен суд. Важно е да останете смирени, да соработувате во рамките на законот и да ги наведете вашите права на учтив и јасен начин.
Познавањето на вашите права не е само форма на самозаштита – тоа е начин да се обезбеди фер однос меѓу граѓаните и институциите, и да се зачува владеењето на правото.
