Србија веќе две децении се обидува да ја дефинира својата иднина помеѓу сопствената историска нарација, територијалниот интегритет и стратегиската ориентација кон Европската Унија. Но, централната препрека на овој пат останува истата: прашањето на Косово.
Оваа дилема не е само симболична. Таа е суштинска. И токму таа поставува прашање кое го одредува темпото и правецот на српската надворешна и внатрешна политика: Може ли Србија да се приближи до ЕУ без целосно нормализирање на односите со Косово?
Косово: Срце на националниот наратив
Косово за многу Срби е симбол на државноста, културата и историјата. Но, за меѓународната заедница, Косово е реалност со независни институции, признато од над 100 држави, вклучително и од повеќето земји-членки на ЕУ и сите на НАТО.
Од 2008 година, кога Косово ја прогласи независноста, Србија се наоѓа во постојана дипломатска офанзива да го оспори тоа признавање. Сепак, реалноста на теренот – посебни институции, меѓународни мисии и затворени граници – покажува сè подлабоко раздвојување.
Европската Унија: Партнер со услов
Бриселската спогодба од 2013 година и понатамошните договори под посредство на ЕУ се обидоа да воспостават техничка и функционална нормализација на односите. Но, по секоја рунда разговори доаѓа нова криза – од барикади и оружени инциденти, до дипломатски блокади и повлекување на дипломати.
ЕУ очекува:
Нормализација на односите со Косово, што не мора нужно да значи формално признавање, но подразбира де факто прифаќање на реалноста.
Спроведување на договорените обврски, како што е формирањето Заедница на српски општини.
Одржување на стабилност и владеење на правото, како дел од преговорите за членство.
Што сака Србија?
Српската политичка елита сака да игра двојна игра: европска интеграција и одбрана на националниот интерес во Косово. Но, оваа стратегија има ограничен рок на траење. Србија се надева дека ќе може да ја одржи „статус кво“ состојбата – да напредува кон ЕУ без големи отстапки околу Косово.
Овој пристап е прифатлив за одреден дел од јавноста, но не и за ЕУ, која бара јасност и предвидливост.
Притисокот од геополитиката
Со војната во Украина и зголеменото влијание на Русија и Кина во регионот, Брисел и Вашингтон сè повеќе гледаат на Србија како клучен играч за стабилноста на Балканот. САД бараат јасна определба на Србија, додека ЕУ ја користи европската перспектива како морков – но и како стап.
Србија, пак, одбива да воведе санкции кон Русија, што ја отежнува нејзината позиција во ЕУ. Истовремено, економскиот интерес ја врзува со кинески инвестиции, а емоционалниот – со Русија како традиционален сојузник.
Кој пат ќе го избере Србија?
Србија се наоѓа пред историска одлука. Може да продолжи со „политика на седење на две столчиња“, но со ризик да остане изолирана. Или може да направи храбар потег и да влезе во вистински дијалог со Косово, при што ќе добие јасен пат кон ЕУ, инвестиции, стабилност и меѓународно влијание.
Изборот не е само надворешен – туку и внатрешен
Прашањето „Косово или ЕУ?“ не е едноставна геополитичка равенка. Тоа е прашање за идентитетот, за правецот на државата, и за визијата што ја имаат српските граѓани. Дали ќе изберат минато или иднина? Компромис или конфронтација? Европа или изолација?
Србија има шанса да биде мост, а не ров. Но, времето за одлука се скратува.
