На 6 април 1992 година, Европа повторно се соочи со војна на својот праг. Тоа беше денот кога официјално започна војната во Босна и Херцеговина – конфликт кој ќе трае речиси четири години и ќе остави длабоки траги во колективната меморија на регионот.
Но, истиот тој ден не е запаметен само како почеток на војна. Тој е и денот кога беа убиени првите жртви – не војници, туку мирни граѓани кои излегоа да протестираат против поделбите и насилството.
Политичкиот контекст: пат кон конфликт
По распадот на СФР Југославија, Босна и Херцеговина се најде во исклучително сложена ситуација. Земја со повеќе етнички заедници – Бошњаци, Срби и Хрвати – влезе во период на политички несогласувања, недоверба и растечки тензии.
Референдумот за независност, одржан на 29 февруари и 1 март 1992 година, беше пресвртна точка. Иако мнозинството граѓани гласаа за независност, значителен дел од српското население го бојкотираше процесот. Ова создаде паралелни политички реалности и дополнително ја продлабочи кризата.
На 6 април, кога Европската заедница ја призна независноста на Босна и Херцеговина, веќе беше јасно дека политичкиот конфликт се претвора во вооружен.
Протест за мир – и првите жртви
Во атмосфера на неизвесност и страв, илјадници граѓани на Сараево излегоа на улиците со една порака – мир. Протестот беше спонтан, мултиетнички и симбол на отпорот против поделбите.
Но, тој ден, на мостот Врбања (денес познат како Мостот на Суадa и Олга), се случи трагедија која ќе го означи почетокот на крвавиот конфликт.
Мирните демонстранти беа цел на снајперски оган. Меѓу првите што ги загубија животите беа Суадa Дилберовиќ, студентка по медицина, и Олга Сучиќ, службеничка и мајка на две деца. Тие станаа првите официјални жртви на војната во Босна и Херцеговина.
Нивната смрт ја потресе јавноста и стана симбол на изгубената надеж за мир. Мостот каде што беа убиени денес го носи нивното име – како траен спомен на тоа колку рано беше задушен гласот на разумот.
Сараево под опсада
По овие настани, ситуацијата брзо ескалираше. Сараево, главниот град, влезе во една од најдолгите опсади во модерната историја – која траеше 1.425 дена.
Градот беше изложен на постојан артилериски оган и снајперски напади. Илјадници цивили беа убиени, а секојдневието се претвори во борба за опстанок. Улиците, некогаш симбол на соживот, станаа линии на опасност.
Војна со огромна цена
Војната во Босна и Херцеговина (1992–1995) резултираше со повеќе од 100.000 загинати и милиони раселени лица. Масакрите, етничките чистки и уништувањето на цели градови оставија последици што и денес се чувствуваат.
Меѓународната заедница долго време се обидуваше да посредува, но вистинскиот крај на конфликтот дојде со Дејтонскиот мировен договор во декември 1995 година.
Сеќавање што обврзува
Годишнината од 6 април не е само потсетник на почетокот на војната – туку и на моментот кога мирот беше застрелан.
Смртта на Суадa Дилберовиќ и Олга Сучиќ останува силна опомена дека најголемите жртви на секој конфликт се обичните луѓе. Нивната приказна е симбол на изгубената можност за поинаков исход – на гласот што можел да спречи војна, но бил замолчен со куршуми.
Денес, повеќе од три децении подоцна, сеќавањето на тие настани е обврска – не само да се памети, туку и да се разбере.
Зашто историјата, ако се заборави, има начин да се повтори.
