Арктикот со децении беше симбол на недостапност, студ и тишина. Денес, тој е една од најважните геополитички шаховски табли на светот. Со забрзаното топење на мразот, регионот што некогаш беше природна бариера станува отворен простор за ресурси, нови транспортни рути и стратешко влијание. Но клучното прашање останува: кој всушност го поседува Арктикот?
Арктикот не е ничија земја – но не е ни ничиј
Арктикот не е една држава, ниту класична територија. Тој опфаќа делови од Арктичкиот Океан и северните краеви на осум држави: Русија, Канада, САД (преку Алјаска), Данска (преку Гренланд), Норвешка, Исланд, Шведска и Финска.
Правната рамка за поделба на влијанието се темели на Конвенцијата на Обединетите нации за морско право (UNCLOS). Според неа, секоја држава има:
- територијални води (до 12 наутички милји),
- ексклузивна економска зона (EEZ) до 200 наутички милји,
- и можност да побара проширување на континенталниот појас ако докаже дека морското дно е природно продолжение на нејзината територија.
Токму тука започнува конфликтот.
Русија – најголемиот играч на мразот
Русија е државата со најдолга арктичка линија и најагресивна стратегија во регионот. Москва вложи милијарди во:
- воени бази и аеродроми,
- флота од нуклеарни ледоломци,
- истражувања на морското дно.
Русија официјално тврди дека подводниот гребен Ломоносов е продолжение на нејзиниот континентален појас – со што би добила право врз огромен дел од централниот Арктик, вклучително и подрачја богати со нафта и гас.
Канада, Данска и битката за Северниот Пол
Канада и Данска (преку автономниот Гренланд) имаат слични барања како Русија – исто така поврзани со гребенот Ломоносов. Симболичниот, но политички силен спор е околу Северниот Пол, кој географски не ѝ припаѓа на ниту една држава, но е центар на престиж и идни права.
Во 2007 година, руската експедиција дури постави титаниумско знаме на морското дно под Северниот Пол – чин што предизвика силни реакции и нов бран арктичка трка.
САД и НАТО: Арктикот како безбедносен фронт
САД го гледа Арктикот пред сè како безбедносно и стратешко прашање. Преку Алјаска и во рамки на НАТО, Вашингтон внимателно го следи руското присуство. Иако САД сè уште формално не ја ратификувале UNCLOS, де факто ги применуваат нејзините правила.
НАТО сè поотворено го третира Арктикот како нова зона на потенцијален конфликт, особено по влегувањето на Финска и Шведска во алијансата.
Норвешка и „тивката дипломатија“
Норвешка досега важи за пример на регулиран пристап. Таа успешно ги реши неколку гранични спорови со Русија преку договори и арбитража, но истовремено инвестира во енергетски и воени капацитети во Арктикот.
Кина – силата што доаѓа од југ
Иако нема арктичка територија, Кина се самопрогласи за „блиска арктичка држава“. Пекинг инвестира во:
- истражувања,
- инфраструктура,
- идната Поларна свилена рута, која може драматично да ги скрати трговските патишта меѓу Азија и Европа.
Ресурси, рути и идни конфликти
Се проценува дека Арктикот крие:
- околу 13% од светските неоткриени резерви на нафта,
- 30% од неоткриениот природен гас,
- како и ретки минерали клучни за зелената транзиција.
Со повлекувањето на мразот, се отвораат и нови поморски рути – Северната морска рута и Северозападниот премин – кои можат да ја променат глобалната трговија.
Па, кој го поседува Арктикот?
Краткиот одговор е: никој – и сите.
Арктикот е поделен меѓу државите според меѓународното право, но неговата иднина сè повеќе зависи од моќта, технологијата и геополитичките амбиции. Наместо класична окупација, таму се води тивка, правна и стратешка војна – за ресурси, влијание и контрола врз иднината на планетата.
Едно е сигурно: како што мразот се повлекува, така растат апетитите. Арктикот повеќе не е крајот на светот – туку неговиот нов почеток.
