Врз основа на доставените законски одредби, може со сигурност да се каже дека граѓаните имаат право да ја тужат државата, Владата, министерствата и општините поради загадениот воздух. Постојат цврсти правни основи за поведување судска постапка – било за надомест на штета, било за обврзување на државата да преземе конкретни мерки за подобрување на квалитетот на воздухот.
Според Законот за квалитетот на амбиентниот воздух, државата и општините мора да ги избегнат, спречат и намалат штетните ефекти од загадувањето. Законот јасно бара од институциите да преземаат превентивни мерки и да изготвуваат планови кога граничните вредности на загадување се надминати.
Особено значаен е членот 26, кој обврзува општините и Град Скопје да донесат локални планови за воздух веднаш кога е регистрирано надминување на дозволените граници. Недонесувањето или неспроведувањето на овие планови се смета за пропуст во законската обврска.
Дополнително, Законот за животната средина ги обврзува државните институции да обезбедат здрава животна средина, додека Законот за јавно здравје ја потврдува одговорноста на државата да ги штити граѓаните од здравствени ризици – вклучително и загадениот воздух.
Законот за облигационите односи утврдува дека секој што со вина ќе предизвика штета е должен да ја надомести. Во случајот со загадувањето, вината на државата може да се базира на:
- недонесување национални и локални планови за воздух,
- неспроведување на законски пропишани мерки,
- непостапување по алармантно надминување на граничните вредности,
- неактивност и игнорирање на проблемот иако е јавно познат.
Доколку државните органи не ги спроведеле мерките кои им ги наложува законот, тоа се смета за нередовно вршење јавна дејност – основ за одговорност.
Според законите, тужбата може да биде насочена кон:
- Република Македонија (преку Владата и Министерството за животна средина),
- единиците на локалната самоуправа – сите општини и Град Скопје,
- институции задолжени за спроведување мерки поврзани со воздухот.
Овие субјекти можат да бидат тужени и заедно во една постапка.
Судската постапка бара докажување на четири клучни елементи:
- Пропуст – дека институциите не ги исполниле законските обврски.
Ова може да се докаже со податоци од мерни станици, ревизорски извештаи, недонесени планови итн. - Штета – најчесто нематеријална: страв, душевна болка, нарушен квалитет на живот, ограничување на движење и активности.
- Причинска врска – дека штетата е последица од прекумерното загадување.
- Вина – државниот пропуст, во форма на немарност.
Иако индивидуално докажување на конкретна болест е тешко, правото на здрава животна средина е личен интерес, па самото негово нарушување може да биде основ за тужба.
Граѓаните можат да бараат:
- Нематеријална штета – најреалната опција: страв, стрес, нарушен квалитет на живот.
- Материјална штета – трошоци за лекување, прочистувачи на воздух, боледувања, изгубена заработка (потешко докажливо, но можно).
Освен надомест на штета, може да се поднесе и:
- тужба за престанок на вознемирување – со барање судот да нареди преземање мерки,
- тужба за утврдување одговорност – дури и без барање за надомест.
Овие тужби може да доведат до обврзување на државата да донесе план, да намали индустриски емисии, да воведе рестриктивни мерки и сл.
Да – можно е да се тужи државата поради загадениот воздух. Законот дава јасни основи за одговорност, а државата и општините имаат конкретни обврски кои често не се исполнуваат. Успехот на тужбата ќе зависи од квалитетот на доказите за пропуст и од аргументацијата за претрпена штета, особено нематеријална.
