Во Србија веќе девет месеци трае најдолгиот бран граѓански протести по 2000-та, а неделава тие ескалираа во повеќе градови со судири меѓу демонстранти, полиција и поддржувачи на владејачката СНС. Прашањето што логично се наметнува е: дали земјата се движи кон организирано политичко насилство—па дури и кон граѓанска војна? Емпиријата и споредливите искуства велат не за класична граѓанска војна, но ризикот од подолг циклус на политичко насилство и радикализација расте.
Што се случува на терен?
Последните денови беа обележани со жестоки судири во Белград, Нови Сад и други градови; полицијата употреби солзавец и пендреци, а беа нападнати и локални штабови на СНС. Дел медиуми бележат и појави на организирани групи провладински „навивачи“ што се конфронтирале со демонстрантите. Овие сцени уследија по месеци претежно мирни студентски и граѓански маршеви иницирани по колапсот на настрешницата на железничка станица во Нови Сад во кој загинаа 16 лица – трагедија што опозицијата ја врзува со корупција и негрижа.
Потекло и динамика на протестите
Сегашниот бран ги надгради протестите од декември 2023 заради изборни нерегуларности и пошироката ерозија на демократските стандарди. Европски и домашни набљудувачи тогаш нотираа сериозни проблеми со изборниот процес, а 2024/2025 донесоа студентско-граѓански „будеж“, масовни маршеви (вклучително и 15 март) и оставка на премиерот, но без суштински политички расчистувања.
Институционална рамка и ризици
Србија е хибриден режим со висока персонализација на моќта и зависност на институциите од извршната власт, барем според странските организации—што ја намалува способноста за неутрална деескалација. Клучен ризик е преклопување на партиски структури со безбедносни/парабезбедносни групи (навивачки групи, локални „чувари на редот“), што може да продуцира насилни инциденти и одмазднички акции без формална наредба.
Постои ли реален пат кон граѓанска војна?
Класичната дефиниција подразбира организирани вооружени фракции, територијална контрола и долготрајни битки. Во Србија во моментов нема такви параметри: нема етничка поларизација внатре во градовите, нема паравоени формации со политичка платформа што контролираат територии, ниту меѓународно вооружување на актери. Но постојат три алармантни вектори:
- Нормализација на насилство на улица (повторувани судири, нападнати партиски простории).
- Јазик на предавници/„странски платеници“ од власта и „режимски насилници“ од опозицијата—реторика што ја легитимира конфронтацијата.
- Паралелни митинзи на провладински и анти-владин блок во ист простор/време, што го зголемува ризикот од инцидент со смртен исход и лавина на ескалација.
Улогата на претседателот и меѓународниот фактор
Претседателот Вучиќ ги отфрла предвремените избори и обвинува странски служби за поттикнување немири—став што дополнително поларизира и ја сведува кризата на геополитичка рамка (ЕУ/САД vs. Русија/Кина), токму кога ЕУ го условува напредокот со владеење на правото и слободни избори. Повици од меѓународните организации за почитување на правото на протест и непристрасна истрага на полициската сила се засилуваат.
Клучни сценарија (наредни 4–8 недели)
- Контролирана деескалација (најпосакувано, средна веројатност): ограничени дисциплински мерки за полицијата, јасен протокол за разделување митинзи, преговори околу изборни правила и патоказ за избори; протести продолжуваат но со опаѓачка тензија.
- Продолжена криза со „ниско-интензивно“ насилство (најверојатно): периодични судири, симболични напади врз партиски седишта, селективни апсења; политичка стагнација и замор кај јавноста.
- Остра ескалација/инцидент со жртви (ниска, но неприфатлива веројатност): настан што активира спирала на одмазди, воведување вонредни мерки и масовни апсења; и понатаму не е граѓанска војна, но би создал длабока траума и ризик од трајна радикализација.
Што ќе ја задржи Србија под прагот на граѓанска војна?
- Јасни „црвени линии“ од власта: забрана на параполициски формации, санкционирање насилство без оглед на политичка боја, транспарентни истраги за полициска прекумерна сила.
- Опозициска стратегија на ненасилност со дисциплина на улица и правна офанзива (мониторинг, меѓународни мисии, судски постапки).
- Медијација на ЕУ/Совет на Европа околу изборните правила, медиумски плурализам и злоупотреба на јавни ресурси.
Србија не е на прагот на класична граѓанска војна, но е влезена во опасна зона на политичко насилство со можност за инцидентна ескалација—особено ако продолжи судирот меѓу улични групи и се толерира „сива зона“ на пара-партиски силеџии. Одговорот е институционален: кредибилен дијалог за изборни правила, гаранции за правото на протест и силна меѓународна вклученост. Сè друго го продлабочува патот кон хронична нестабилност.
Напомена: Оваа анализа се потпира на извештаи од „Reuters“, „AP“, „The Guardian“, „Al Jazeera“, Balkan Insight, како и на претходни оценски документи на ЕП/НВО за изборните околности и протестната динамика.
