За време на локалните избори, често се поставува прашањето — што точно претставува изборниот цензус и кога тој е услов за важечки избори? Врз основа на одредбите од Изборниот законик, експертите појаснуваат дека цензусот важи само за изборот на градоначалник, но не и за изборот на членови на советите на општините.
Цензусот важи само за првиот круг на изборите за градоначалник
Според член 132, став (1) од Изборниот законик, кандидат за градоначалник може да биде избран во првиот круг само ако се исполнат два услови:
- Кандидатот добил мнозинство од гласовите на избирачите што гласале.
- На гласањето излегле најмалку една третина од вкупниот број запишани избирачи во Избирачкиот список за таа општина.
Оваа излезност од една третина претставува изборен цензус. Ако таа не се исполни, изборите за градоначалник се поништуваат, дури и ако некој кандидат освоил најмногу гласови.
Што се случува ако нема доволна излезност?
Доколку во првиот круг не се постигне потребниот цензус, според член 132 став (2), се организираат повторени избори за градоначалник во таа општина.
Она што е особено важно е дека во повторените избори не важи условот за излезност.
Согласно член 132-а, повторените избори се распишуваат во рок од 60 дена по објавувањето на резултатите од неуспешните избори, а градоначалник ќе биде избран без оглед на процентот на излезност, односно победува кандидатот со најмногу гласови.
За избор на советници — без цензус
Кај изборот на советници ситуацијата е поинаква. Член 130 од Изборниот законик јасно предвидува дека нема услов за минимална излезност за изборите да бидат важечки.
Мандатите се распределуваат исклучиво врз основа на бројот на добиени гласови на секоја листа на кандидати, користејќи ја Д’Хондтовата формула — метод за пропорционална распределба, кој се заснова на поделба на бројот на гласови со низа делители (1, 2, 3 итн.).
Заклучок: Две различни правила во ист изборен ден
- За градоначалници: Потребна е излезност од најмалку една третина од избирачите во првиот круг. Ако не се исполни — изборите се повторуваат, но без цензус.
- За советници: Нема изборен цензус. Резултатите се важечки без оглед на процентот на излезени гласачи.
Со тоа, изборниот систем овозможува демократски баланс — за градоначалник се бара основен степен на легитимитет преку цензус, додека кај советите се гарантира континуитет на институциите и непречено формирање на општинските тела, без ризик од поништување поради слаба излезност.
