Во македонското законодавство, застареноста на долговите претставува еден од најважните механизми на правна сигурност меѓу доверителите и должниците. Таа не значи дека обврската престанува да постои, туку дека доверителот го губи правото да ја бара принудно преку суд, доколку должникот се повика на неа. Судот не ја применува застареноста по службена должност, туку само ако должникот ја истакне како приговор.
Законот за облигационите односи (ЗОО) строго ја уредува оваа материја, прецизирајќи кои побарувања застаруваат, во кој рок и под кои услови.
Најчесто, побарувањата кои немаат специфичен законски рок застаруваат по истекот на пет години. Тоа е таканаречениот општ рок на застареност, утврден со член 360 од Законот за облигационите односи.
Овој рок важи за сите видови обврски, освен ако законот не пропишува пократок или подолг рок — на пример, долгови меѓу компании, закупнина, комунални услуги или побарувања за штета.
Законот предвидува и пократки рокови на застареност, зависно од природата на побарувањето.
Рок од три години важи за:
- Повремени побарувања како камати, издржување (алиментaција) или ануитети,
- Побарувања меѓу трговци од договори за продажба на стоки и услуги,
- Побарувања за закупнина,
- Побарувања за надомест на штета, кои застаруваат во рок од три години од денот кога оштетениот дознал за штетата и сторителот,
- Осигурителни побарувања, освен оние од животно осигурување, кои исто така застаруваат за три години од крајот на календарската година кога побарувањето настанало.
Рок од една година се применува за секојдневни побарувања поврзани со домаќинства —
сметки за струја, вода, греење, телефон, интернет, радиодифузна такса, поштенски услуги и претплати на списанија или весници.
Со други зборови, ако граѓанин не ја плати сметката за струја, давателот на услугата има право само една година по доспевањето да побара присилна наплата.
Застареноста почнува да тече првиот ден по денот кога обврската станала доспеана, односно кога доверителот може да ја бара наплатата.
Постојат ситуации кога рокот привремено мирува – на пример, меѓу брачни партнери, родители и деца, штитеник и старател, како и во време на војна или мобилизација. За тоа време рокот не тече, а по престанување на пречките, застареноста продолжува од таму каде што застанала.
Законот предвидува и ситуации кога рокот се брише и почнува да тече одново. Тоа се нарекува прекин на застареноста, и настанува кога:
- Должникот го признава долгот, било писмено, со делумна отплата, плаќање камата или давање гаранција,
- Доверителот поднесе тужба или барање пред суд за наплата или обезбедување на побарувањето.
По завршувањето на постапката, рокот за застареност почнува од почеток, што значи дека доверителот добива нова шанса за наплата.
Кога една обврска ќе застари, таа не исчезнува, но доверителот повеќе не може да бара судска наплата, освен ако должникот не се согласи доброволно да ја плати.
Законот предвидува дека ако должникот ја исполни обврската по истекот на застареноста, тој не може да бара враќање на платеното, дури и ако не знаел дека обврската е застарена.
Исто така, со застарувањето на главното побарување автоматски застаруваат и сите споредни побарувања, како што се камати, трошоци и договорни казни.
Застареноста е правен механизам кој воспоставува рамнотежа меѓу правото на доверителот и сигурноста на должникот. Со неа се спречува бесконечно барање на долгови и се поттикнува редовност во финансиските односи.
Во суштина:
- Најчестиот рок е 5 години,
- Деловните обврски и каматите застаруваат за 3 години,
- Комуналните сметки и домашните услуги застаруваат за 1 година.
Доверителот кој сака да наплати долг мора навремено да покрене постапка, бидејќи по истекот на рокот, должникот може со едноставен приговор на застареност целосно да ја избегне судската наплата.
