Прашањето „дали може да се отповика градоначалник“ често се поставува кога граѓаните се незадоволни од работата на локалната власт. Но, според македонското законодавство, градоначалникот не може да биде отповикан со народна иницијатива – односно, граѓаните немаат право преку петиција или референдум да бараат негово разрешување пред истекот на мандатот.
Иако таков механизам формално не постои, постојат неколку ситуации утврдени со закон во кои мандатот на градоначалникот може да заврши предвреме, што практично доведува до ист резултат – негово заминување и организирање на предвремени избори.
Во Изборниот законик не е предвиден институт за отповикување на градоначалник. Овој поим постои само во контекст на пратениците – и тоа како забрана: „пратениците не можат да бидат отповикани“ (Член 10, став 1).
Отсуството на било каква слична одредба во Законот за локалната самоуправа покажува дека граѓаните не можат самостојно да иницираат отповикување на градоначалникот. Наместо тоа, законот пропишува неколку објективни ситуации кога мандатот престанува „по сила на закон“.
Според Член 54, став 1 од Законот за локалната самоуправа, постојат точно дефинирани случаи во кои градоначалникот го губи мандатот пред истекот на четирите години:
- Поднесување оставка – доброволно повлекување од функцијата.
- Смрт – во случај на починување на градоначалникот.
- Правосилна пресуда за кривично дело – ако е осуден на затвор над шест месеци.
- Лишување од деловна способност – кога судски е утврдено дека не може да ги извршува должностите.
- Неспојливост на функции – ако врши функција што е во судир на интереси (на пример, член во управен одбор на фирма или јавна институција).
- Неоправдано отсуство – ако не ја извршува функцијата повеќе од шест месеци без оправдување, што го утврдува советот на општината со двотретинско мнозинство.
- Промена на живеалиште – ако повеќе не живее на територијата на општината.
Сите овие случаи водат до престанок на мандатот по сила на закон, без потреба од гласање или иницијатива од граѓаните.
По престанокот на мандатот, се активира строго утврдена постапка:
- Советникот кој го заменува градоначалникот мора во рок од 15 дена да го извести Министерството за локална самоуправа.
- Министерството потоа ја известува Владата во рок од уште 15 дена.
- Владата, во рок од еден месец, констатира дека настапила причина за престанок на мандатот и иницира распишување на предвремени избори.
- Советот на општината избира еден свој член како вршител на должност градоначалник, кој ја извршува функцијата до избор на нов носител на мандатот.
Изборниот законик (Член 158) пропишува дека предвремени избори за градоначалник се распишуваат секогаш кога мандатот престанува по сила на закон.
Исклучок: Ако до редовните локални избори има помалку од шест месеци, тогаш не се распишуваат нови избори. Во таков случај, вршителот на должноста го завршува остатокот од мандатот.
Во Член 158 од Изборниот законик се спомнува можност мандатот да престане ако градоначалникот добие „изгласана недоверба“. Меѓутоа, во Законот за локалната самоуправа не постои механизам за спроведување таква постапка, што значи дека Советот нема законска можност да го разреши градоначалникот со гласање.
Иако во јавноста често се зборува за „отповикување“, во македонскиот правен систем не постои инструмент за граѓанско или советничко отповикување на градоначалникот.
Мандатот може да заврши само во случаи утврдени со закон – оставка, смрт, осуда на затвор над шест месеци, губење на деловна способност, неспојливост, неоправдано отсуство или промена на живеалиштето.
Во секој од овие случаи, Владата констатира престанок на мандатот, се избира вршител на должност, а се распишуваат предвремени избори – освен ако до редовните избори има помалку од половина година.
Со други зборови: градоначалник не може да се „отповика“, но може да биде разрешен – само кога законот тоа го дозволува.
