Кога денес се зборува за Баскија, најчесто се мисли на регион што успеал да го претвори својот некогашен индустриски пад во една од најуспешните економски приказни во Европа. Билбао, кој во втората половина на 20 век беше симбол на тешка индустрија и криза, денес е град на технологија, истражување и висока продуктивност. Но патот до тој успех не бил ниту брз ниту случаен. Во неговите темели лежи еден модел што не е создаден во Шпанија, туку во поранешна Југославија.
Во времето кога светот беше поделен на два блока, југословенскиот систем на самоуправување претставуваше уникатен експеримент. Не беше класичен социјализам, но не беше ниту капитализам. Тоа беше обид да се создаде економија во која работникот нема да биде само извршител, туку и учесник во одлуките. Во тој систем фабриката не беше туѓа, туку заедничка. Иако во самата Југославија овој модел имаше многу слабости и противречности, неговата основна идеја остави силен впечаток врз оние што бараа поинаков пат кон развој.
Баскија во 50-тите и 60-тите години се наоѓаше во слична ситуација каква што многу индустриски региони во Европа ја доживеаја подоцна – сиромаштија, политичка репресија и економска зависност од централната власт. Токму тогаш се појавува кооперативното движење околу Мондагрон, кое не само што создаде нови работни места, туку и нова економска филозофија. Работникот таму не беше трошок, туку сопственик. Профитот не исчезнуваше во далечни финансиски центри, туку се враќаше во заедницата. Разликите во платите постоеја, но не беа длабоки како во класичните корпорации. Овој систем, по својата логика, неверојатно потсетуваше на југословенските претпријатија од времето кога самоуправувањето беше на својот врв.
Разликата беше во тоа што Баскија го претвори тој модел во дисциплиниран и долгорочен проект. Додека југословенската економија често се потпираше на кредити, политички компромиси и административни решенија, Баскија ја изгради својата кооперативна мрежа врз образование, технологија и финансиска самостојност. Таму универзитетот не беше одвоен од фабриката, туку нејзин природен продолжеток. Истражувачките центри не беа формалност, туку место каде што се создаваше иднината на индустријата. Така се создаде економија што не се натпреварува со ниски плати, туку со знаење.
Оваа стратегија донесе и нешто што ретко се спомнува во економските анализи – социјална стабилност. Баскија денес има едно од најниските нивоа на невработеност во Европа, но поважно од тоа е чувството дека економскиот развој им припаѓа на луѓето што живеат таму. Тоа не е регион во кој богатството е концентрирано во мал број раце, туку простор во кој локалната заедница има реална економска моќ. Токму тоа беше идејата што Југославија ја развиваше – економијата да не биде одвоена од општеството.
Парадоксот е што додека Баскија внимателно ги проучуваше овие искуства и ги приспособуваше на своите услови, Балканот по распадот на Југославија се откажа од сопственото економско знаење. Фабриките што некогаш беа носители на развојот исчезнаа, кооперативниот дух беше заменет со брза приватизација, а идејата за економска демократија беше прогласена за застарена. Во исто време, во срцето на Европската унија се развиваше модел што по својата суштина беше блиску до она што некогаш постоеше на овие простори.
Затоа приказната за Баскија не е само приказна за еден успешен регион. Таа е и огледало во кое се гледаат пропуштените можности на Балканот. Таа покажува дека економските модели не се добри или лоши сами по себе, туку зависат од тоа како се применуваат. Југославија создаде идеја, Баскија ја претвори во систем. Едните ја напуштија, другите ја усовршија.
Во време кога малите економии повторно бараат начин да опстанат во светот на големите корпорации и глобалните кризи, искуството на Баскија отвора важно прашање – дали развојот е возможен без силна локална индустрија, без образование поврзано со производството и без чувство дека економијата им припаѓа на луѓето?
Одговорот веќе постои. Не во теоријата, туку во пракса. Само не таму каде што првпат беше замислен.
