Тодор Ангеловски, меѓу народот познат како Тошо Даскалот (псевдоним Строгов), е една од највпечатливите личности на македонското антифашистичко движење. Роден во селото Лавци, Битолско, на 4 јануари 1909 година (според некои извори на 16 јули 1908), Ангеловски го избрал најтешкиот, но и најсветлиот пат – патот на учител, револуционер и борец за слобода.
Неговиот живот, иако краток, претставува силен симбол на генерацијата македонски интелектуалци кои во годините на фашистичката окупација ја напуштија релативната сигурност на професијата и влегоа во шумите, избирајќи ја борбата наместо молкот.
Од селско семејство до учител
Тошо Даскалот потекнувал од селско занаетчиско семејство. Основното четиригодишно образование го завршил во родното Лавци, по што го продолжил школувањето во Државната мешовита реална гимназија во Битола. Таму веќе се издвојувал како љубопитен и социјално чувствителен ученик.
Во учебната 1925/26 година се запишал во Учителската школа во Прилеп, каде целосно се оформува неговиот напреден и револуционерен дух. Уште како ученик, Ангеловски бил препознаен како активен младинец, подготвен да ја брани правдата и достоинството на обичниот човек.
Учителската мисија и политичкото созревање
По завршувањето на школувањето, Тошо работел како учител во Гњиланската околија, а подоцна и во Македонија, во селата Карбинци, Ѓавато, Ротино и Цапари. Учителската професија за него не била само работа, туку и средство за будење на националната и социјалната свест кај младите.
Во 1939 година станал член на Комунистичката партија на Југославија (КПЈ), со што официјално влегол во организираното револуционерно движење. Тоа било време на засилени притисоци, полициски прогони и репресии, но Ангеловски останал доследен на своите убедувања.
Во првите редови на Народноослободителната борба
Со почетокот на Втората светска војна и фашистичката окупација, Тошо Даскалот уште во 1941 година се вклучил во Народноослободителната борба (НОБ). Тој станал еден од клучните организатори и двигатели на отпорот во Битола и битолскиот регион.
Неговата улога била особено значајна во создавањето на првите партизански одреди: „Пелистер“, „Даме Груев“, „Јане Сандански“ и „Гоце Делчев“. Како командант и член на окружните и зонските штабови, Ангеловски учествувал во планирање, координација и изведување на бројни акции против окупаторот.
Во 1943 година бил командант на здружениот одред „Даме Груев“, а подоцна и на здружените одреди „Даме Груев“ и „Вичо“. Воедно бил член на Окружниот оперативен штаб и командант на Штабот на Втората оперативна зона – позиции што сведочат за довербата и угледот што го уживал меѓу соборците.
Осуден на смрт, но не и покорен
Поради својата активност, бугарските фашистички власти го осудиле на смрт во отсуство. Неговата глава била уценета со тогашни 200.000 лева, огромна сума за тоа време, што покажува колку бил сметан за опасен и влијателен противник.
На 23 јуни 1943 година, кај родното село Лавци, бил опколен од бугарската војска и полиција. Засолнет во плевна која била запалена од окупаторите, Ангеловски донел трагична, но херојска одлука – да не падне жив во рацете на непријателот. Се самоубил, оставајќи зад себе пример на бескомпромисна борба и лична жртва.
Симбол во културата и колективната меморија
Ликот и делото на Тошо Даскалот оставиле длабока трага во македонската културна меморија. Тој е главен лик во филмот „Македонски дел од пеколот“, а неговата смрт, заедно со смртта на Панде Јовчевски – Кајзеро, е овековечена во народната песна „Над село Лавци Битолско“.
Тошо Даскалот останува симбол на учителот што ја замени кредата со пушка, на интелектуалецот што не се повлече пред неправдата и на човекот што ја плати слободата со сопствениот живот.
