Длабоко во утробата на планината Пљешевица, на самата граница меѓу денешна Хрватска и Босна и Херцеговина, со децении постоеше објект за кој се зборуваше шепотејќи. Познат како Објект 505, или официјално „Клек“, овој подземен воен комплекс претставуваше едно од најамбициозните и најскапите воени градби во Европа за време на Студената војна. Тој беше симбол на стратешката визија и технолошките амбиции на поранешната Југославија.
Денес, Објект 505 е напуштена бетонска утроба, сведок на држава што исчезна, но и на време кога се веруваше дека војната може да се преживее – ако се ископа доволно длабоко.
Студената војна и логиката на стравот
По конфликтот со Информбирото во 1948 година, југословенското раководство сфати дека државата се наоѓа меѓу два непријателски блока – Истокот и Западот. Во услови кога ниту еден сојуз не беше сигурен, а заканата од нуклеарна војна реална, безбедносната доктрина на Белград се темелеше на една идеја: самостојна одбрана по секоја цена.
Токму во тој контекст се раѓа идејата за Објект 505 – база која ќе може да функционира дури и по нуклеарен удар, да обезбеди континуитет на воздушната одбрана и да го заштити јадрото на воената моќ на државата.
Изградба во строга тајност
Изградбата започнала во 1957 година и траела речиси 11 години. Проектот бил воден под највисоко ниво на тајност, а во него учествувале илјадници работници, инженери и воени лица, од кои голем дел никогаш немале целосна слика за тоа што градат.
Се проценува дека во изградбата биле вложени повеќе од 6 милијарди американски долари (во денешна вредност), што го прави Објект 505 една од најскапите воени инвестиции во Европа во тоа време. Објектот бил проектиран да издржи директен нуклеарен удар од 20 килотони, со масивни бетонски врати тешки и до 100 тони.
Подземен град за војна
Објект 505 не бил само хангар за авиони. Тој бил подземен град, со повеќе од 3,5 километри тунели, командни центри, складишта за гориво и муниција, спални простории, болница, кујни и системи за филтрација на воздухот.
Во случај на војна, базата можела автономно да функционира до 30 дена, без надворешни ресурси. Внатре биле сместени ескадрили на ловци-пресретнувачи МиГ-21, а комплексот бил директно поврзан со радарскиот систем на ЈНА и противвоздушната одбрана на државата.
Сè било дизајнирано за брзина и ефикасност: авионите излегувале од подземните галерии директно на пистите, маскирани така што од воздух базата изгледала како обичен планински предел.
Улогата на ЈНА и стратегијата на одбрана
Објект 505 бил срцето на воздушната одбрана на западниот дел од земјата. Под контрола на Југословенска народна армија, базата имала задача да го контролира воздушниот простор од Италија до Австрија и да реагира во случај на упад на НАТО или Варшавскиот пакт.
Оваа позиција ја правела базата исклучително чувствителна и стратешки вредна. Таа била и симбол на воената самодоверба на државата и на личната визија на Јосип Броз Тито, кој силно ја поддржувал доктрината на неврзана, но вооружено подготвена Југославија.
Распадот и уништувањето
Со почетокот на југословенските војни во 1991 година, Објект 505 ја изгуби својата стратешка улога. ЈНА, повлекувајќи се од Хрватска, донесе одлука комплексот да не падне во рацете на новите држави.
Во мај 1992 година, базата беше систематски минирана и разнесена. Експлозиите беа толку силни што, според сведоштва, се почувствувале километри далеку. Со тоа беше уништена инфраструктура создававана со децении – не од непријател, туку од самата држава што ја изгради.
Објект 505 денес – мит, руина и туристичка атракција
Денес, остатоците од Објект 505 се наоѓаат на територијата на две држави, запоставени, делумно опасни поради минирани подрачја и рушевини. Но токму таа мистичност го прави местото магнет за авантуристи, истражувачи и љубители на воената историја.
Објектот стана симбол на пропаднатите мегаломански проекти, но и на технолошките способности на една држава која веруваше дека може сама да се одбрани од целиот свет. И можеше во тоа.
