Повеќе од две и пол години откако Русија ја започна целосната инвазија врз Украина, прашањето што виси над Европа – и светот – е дали има крај на оваа војна. Жртвите се бројат во стотици илјади, милиони се раселени, а економските, безбедносните и политичките последици се чувствуваат глобално. Меѓутоа, мирот сè уште не се назира, а фронтовите – и дипломатските и воените – остануваат цврсто утврдени.
Заплеткана дипломатска шаховска табла
Украинскиот претседател Володимир Зеленски и понатаму инсистира дека територијалниот интегритет на Украина, вклучително и Крим, е неприкосновен и дека нема да прифати никакви мировни договори што подразбираат отстапување на територии. Од друга страна, Русија – и покрај големите загуби – не покажува знаци на отстапување од целта за контрола врз источните и јужните региони на Украина.
Меѓународните посреднички обиди – од Кина и Бразил до Ватикан и Турција – засега немаат реална тежина. НАТО и Европската Унија остануваат цврсто на страната на Украина, како политички така и воено, додека САД, и покрај внатрешните политички тензии, продолжуваат со воена и финансиска поддршка.
Замрзнат конфликт или мировен договор?
Два се доминантни сценарија што денес се разгледуваат од аналитичарите.
Првото е т.н. замрзнат конфликт, каде што активните борби ќе се сведат на повремени судири, но без целосно повлекување на руските трупи и без политички договор. Тоа би значело долготрајна нестабилност, со ризик за нова ескалација и натамошна милитаризација на регионот. Вакви примери веќе гледаме во Приднестровје, Абхазија, Нагорно Карабах и Донбас пред 2022.
Второто сценарио е вистински мировен договор, кој би можел да се постигне само под силен меѓународен притисок и сериозни компромиси од двете страни. За Украина, тоа би значело да прифати одредени реалности на теренот; за Русија – да се повлече од дел од освоените територии и да прифати гаранции за украинскиот суверенитет. Но, ниту Москва ниту Киев во моментов не покажуваат политичка волја за такви потези.
Факторот време и заморот од војна
Со текот на времето, се зголемува т.н. „замор од војна“ – и во Украина, и кај западните поддржувачи, и кај руските граѓани. Европа веќе се соочува со зголемени трошоци за одбрана, бежанска криза, економски притисоци и политички поделби. Во САД, исходот од изборите во 2024–2025 година би можел да ја преобликува целата стратегија, особено ако дојде до победа на изолационистички ориентирани сили.
Од друга страна, и Украина и Русија вложуваат сè повеќе ресурси во војната, при што загубите не се само човечки и материјални, туку и институционални. Колку подолго трае конфликтот, толку потешко ќе биде враќањето на довербата и стабилноста.
Постои ли излез?
Излезот, доколку го има, најверојатно ќе дојде не од бојното поле, туку од трпезата за преговори. Но, за да се стигне до таму, потребна е комбинација од дипломатска зрелост, меѓународна соработка и, пред сè, политичка храброст од двете страни. Можеби токму економскиот и социјалниот притисок врз политичките елити ќе биде катализаторот за сериозен мировен процес.
Дотогаш, прашањето „има ли крај војната во Украина?“ останува – со реален ризик од тоа да се претвори во нова долготрајна криза од која никој нема да излезе како победник.
