Родителите во Македонија имаат широка законска одговорност за своите деца која не се однесува само на нивното воспитување, туку и на можните последици од нивните постапки. Оваа одговорност опфаќа повеќе правни области – граѓанска, семејно-правна, прекршочна и кривична – и е регулирана со неколку закони, меѓу кои Законот за облигационите односи, Законот за семејството, Кривичниот законик и Законот за малолетничка правда.
Овие прописи утврдуваат кога родителите одговараат за штетата што ја предизвикале нивните деца, кога може да интервенираат социјалните служби и во кои случаи родителите може да се соочат со прекршочни или кривични последици.
Граѓанска одговорност: Кој плаќа ако детето направи штета?
Според правилата за облигациони односи, секој што со вина ќе предизвика штета е должен да ја надомести. Кај малолетниците, сепак, одговорноста зависи од нивната возраст.
Децата до седум години не одговараат за штета што ќе ја предизвикаат. Во таков случај, одговорноста паѓа врз родителите, без оглед дали тие биле виновни или не. Тие можат да се ослободат од одговорност само во исклучителни ситуации, на пример ако штетата е последица на виша сила или исклучиво на вина на трето лице.
За деца од седум до четиринаесет години, се смета дека родителите се одговорни, освен ако успеат да докажат дека штетата настанала без нивна вина.
Кога детето има повеќе од четиринаесет години, може да одговара според општите правила за штета, што значи дека и самото може да биде одговорно.
Во некои случаи, судот може да утврди солидарна одговорност, односно штетата да ја надоместуваат и родителите и детето.
Одговорност кога детето е под надзор на други лица
Ако малолетник причини штета додека е под надзор на училиште, старател или друга институција, одговорноста може да падне на лицето или установата што требало да го врши надзорот.
Сепак, родителите може повторно да одговараат ако се утврди дека штетата е резултат на лошо воспитување, лош пример или занемарување од нивна страна.
Родителски права и должности
Покрај граѓанската одговорност, законите ја регулираат и семејно-правната улога на родителите.
Според Законот за семејството, родителите имаат право и должност да се грижат за животот, здравјето и развојот на своите деца, да ги воспитуваат, школуваат и подготвуваат за самостоен живот.
Родителското право се врши заеднички и во интерес на детето, а државата обезбедува посебна заштита на семејството и малолетните лица.
Кога интервенира Центарот за социјална работа
Центарот за социјална работа има законска обврска да врши надзор над вршењето на родителските права.
Доколку се утврди дека родителите го занемаруваат детето или постои опасност за неговиот развој, центарот може да преземе различни мерки – од предупредување и советување до одземање на детето и негово доверување на друго лице или установа.
Во најтешките случаи, судот може да донесе одлука за одземање на родителското право, особено ако се утврди злоупотреба, насилство или сериозно занемарување на детето.
Кривична одговорност на родителите
Освен граѓанските и семејните последици, родителите може да се соочат и со кривична одговорност ако грубо ги прекршат своите должности.
Кривичниот законик предвидува казни за дела како:
- запуштање и малтретирање на малолетник,
- напуштање на немоќно дете,
- противправно одземање на дете,
- избегнување на плаќање издршка,
- насилство врз дете.
Во зависност од тежината на делото, казните може да бидат парични или затворски.
Мерки според Законот за малолетничка правда
Во случаи кога дете се наоѓа во ризик или покажува проблематично однесување, може да се применат мерки на помош и заштита и кон самото семејство.
Судијата за малолетници може да наложи родителите да преземат конкретни активности за подобрување на воспитувањето и надзорот. Доколку тие не ги почитуваат овие мерки, можат да бидат казнети со парични казни од неколку стотици до илјада евра, а во одредени случаи може да следи и кривична постапка.
Законите во Македонија јасно покажуваат дека родителството носи не само права, туку и значителни правни обврски.
Родителите можат да одговараат за штета што ќе ја предизвика нивното дете, да бидат предмет на интервенција од социјалните служби, па дури и да се соочат со кривична одговорност доколку грубо ги занемарат своите должности.
Целта на овие законски механизми е пред сè заштита на интересите и благосостојбата на детето, но и спречување штета и неправди кон другите граѓани.
